Archive for februari, 2009

Southland tales
februari 25, 2009

MCDSOTA EC013

Tijdens het jaarlijkse opschonen van het filmrecensie-archief van de NRC moet de bespreking zijn verloren, maar ik zou zweren dat Hans Beerekamp in 2001 Donnie Darko wegzette als een film vol beginnersfouten. Regisseur Richard Kelly had zoals zoveel debutanten de verleiding niet kunnen weerstaan om zijn speelfilm vol te proppen met de talloze ideeën die hij op de filmacademie had opgedaan. Zo verwerd Donnie Darko tot een apocalyptische tienerfilm vol doem, determinisme, religie, science fiction en volvette jaren tachtig muziek.

Bewonderenswaardig vind ik het dat Kelly met Southland tales dwars tegen de degelijke en weldegelijk zinnige kijk van mensen als Beerekamp ingaat. Zijn tweede, tweeënhalf uur durende speelfilm is in alles een graad erger: vol bizarre plotverwikkelingen, groteske personages en genreverwijzingen. Beerekamps opvolger op de NRC-redactie, Bas Blokker, was bij de première van de film in Cannes in 2006. ‘Sinds Oliver Stone Wild Palms produceerde is er nog maar zelden zoveel kitsch te zien geweest’, schreef hij toen in de krant. ‘Typisch geval van talent verziekt door torenhoog budget.’

Kitsch is voor een deel van de film inderdaad een juiste typering, bleek toen ik hem afgelopen week dan eindelijk zag. De beeldtaal, mise-en-scène en hoog opgeschminkte acteurs doen zelfs denken aan een Paul Verhoeven-flick als Showgirls. Op Cannes werd Southland tales unaniem gekraakt. Kelly ging naar verluidt terug de editing room in om de film volledig te hermonteren.

De kritiek is niet verwonderlijk, want het aangedikte acteren van mensen als Dwayne Johnson (bovenste foto), de houterige dialogen en dwaze one-liners zetten je snel op het verkeerde been. Daarnaast is de film overbevolkt met de meest onverwachte b-acteurs. Neem iemand als Seann William Scott (onderste foto), die bekend werd met American Pie en Dude, where is my car, maar hier een erg mooie dubbelrol heeft. Om het nog erger te maken schreef Kelly een uiterst riskant scenario: de Derde Wereldoorlog breekt uit na een nucleaire aanval op de VS, de Patriot Act geeft inlichtendienst US-IDent alle ruimte, neo-marxistische cellen komen samen met pornosterren in opstand en de schoonzoon van de Republikeinse presidentskandidaat schrijft een filmscenario, waarin hij heel accuraat het einde van de aarde voorspelt.

Kelly trekt diverse parallellen met Donnie Darko. De Duitse wetenschapper Baron Von Westphalen, een personage met Austin Powers-allure, heeft een oplossing voor de oliecrisis: hij weet met de getijden van de oceaan energie op te wekken. Daarmee remt hij wel de snelheid af waarmee de aarde om zijn as draait. Zodoende ontstaat een gat van een halve kilometer breed in de vierde dimensie: er kan gereisd worden door tijd en ruimte.

Daar komt de kijker pardoes weer terug waar hij met Donnie Darko achterbleef. De thematiek hebben beide films deels gemeen, maar de vorm die ze krijgen verschilt aanzienlijk. Van te voren was in te calculeren dat Southland tales commerciële zelfmoord betekende. Want met geen van de personages is te identificeren, wat een van de grootste pluspunten was van Kelly’s debuut. Daarnaast is diens tweede film tussen alle kitsch en onzin in veel te zelfbewust en ironisch voor een beetje publieksfilm.

Ondanks alle kanttekeningen (had ik de overdadige christussymboliek al genoemd, de gezwollen literaire en bijbelcitaten, het van alle finesse ontdane taalgebruik), vond ik Southland tales, op een hele andere manier dan Donnie Darko, een intrigerende en zelfs mooie film. Ik zie hem graag opnieuw. Want Kelly slaagt er tegen alle onwaarschijnlijkheid in om een prachtige gedoemde sfeer neer te zetten, met een paar rake melancholiek apocalyptische scènes. Ook kietelt hij je opnieuw met een verhaallijn die je net niet helemaal sluitend krijgt. En als de aarde naar zijn grootje is, de aftiteling naar beneden rolt en ineens het barmhartige Tender van Blur begint te spelen, wil je die tweeënhalf uur toch nog eens over doen.

Dancing with the sound hobbyist
februari 19, 2009

soundhobbyist 

Ik had het niet gezien, maar kennelijk was een cameraploeg van de AVRO komen filmen toen het huidige Zita Swoon in de Stadsschouwburg van Groningen optrad met theatertour ‘Dancing with the sound hobbyist’. Het leverde een nietszeggende reportage in Opium TV op, maar Stef Kamil Carlens gun je alle aandacht.

Onderhand heb ik de Antwerpse band zeven, acht keer, misschien vaker, live zien optreden. Een echte Zita Swoon-watcher ben ik kennelijk nooit geworden, want ik moest van een verdwaalde poster in de stad leren dat de theatertour ‘Dancing with the sound hobbyist’ aanstaande was. Bovendien zag ik pas bij de opkomst van de band dat Tom Pintens, gitarist van het eerste uur, ontbrak. Ik vermoedde een tijdelijke afwezigheid, aangezien hij net een redelijk geslaagd, maar wat eenvormig Nederlandstalig soloalbum uitgebracht heeft: Winter maakt ons vrolijk. Naderhand pas las ik op het web dat al in maart vorig jaar bekend was dat Pintens voor langere tijd van de zijde van Carlens wijkt, met wie hij als sinds midden jaren negentig muziek maakt. Muzikaal zouden beiden uit elkaar zijn gegroeid. 

Meer weet ik niet over zijn beweegreden. Wel weet ik dat ik in de Stadsschouwburg een opvallend flegmatiek Zita Swoon zag optreden. Behalve Pintens was iedereen van de semi-akoestische Band in a Box-tour opnieuw aanwezig, plus de kennelijk Oostenrijkse danser Simon Mayer. Dans is an sich al een moeilijk te doorgronden kunstvorm, maar in deze voorstelling was het überhaupt een opgave vast te stellen wat Mayer toevoegde aan de muziek van Zita Swoon.

Het halve Zwanenmeer waarmee de avond opende, ondersteund door enigzins kitscherige pianobegeleiding, was zwanger van suggestie. De moeizame bewegingen wezen op moeiten, worsteling en uiteindelijke bevrijding. Maar een lijn trekken van dit moment naar de rest van de voorstelling was lastig. Nu wil ik daar geen voorwaarde van maken. Ik deactiveer graag mijn modernistische, naar betekenis verlangende geest. Maar op slechts een paar momenten kon hard worden gemaakt dat er chemie ontstond tussen beweging en muziek. En dat is wel een voorwaarde.

Merkwaardiger nog was het moment dat Stef Kamil Carlens tijdens één van vele instrumentale intermezzo’s met een duidelijk valse gitaar inviel en drummer Aarich Jespers vervolgens met veel kabaal zijn percussie-instrumenten uit de handen liet vallen. Verwarrend was vervolgens de twijfelende solo van percussionist Amel Serra Garcìa. Zijn stop-motion aanpak deed sommigen in de zaal wellicht denken dat hij de draad kwijt was. Maar daarvoor lijkt me de hele avond al beheerst drummende Garcìa te doorgewinterd. Zou de bedoeling dan een allegorische zijn: muzikale verbeelding van een worstelende hoofdpersoon (zie de opening van Mayer)?

Duidelijk mag in elk geval zijn dat Zita Swoon zichzelf niet bijzonder veel eer heeft aangedaan. Tuurlijk, het was een aangename avond. Al was het wel zo warm in de zaal dat ik aan het eind van de set met geen mogelijkheid mijn ogen nog open kon houden. Tot mijn spijt overigens. Ik denk dat mensen onbekend met de band toch denken met sympathieke, maar halfzwakke Vlaamse muzikanten te maken te hebben gehad. Terwijl ik weet hoe inventief, krachtig, bevlogen en overdonderend Zita Swoon ook kan zijn op het podium. Tien jaar geleden, in 1999, zag ik de band na verschijning van I paint pictures on a wedding dress in de Grote Zaal van De Oosterpoort. Dat was een memorabele avond. In de jaren daarna wist Zita Swoon in Groningen nooit meer dan de Kleine Zaal te vullen, maar de optredens bleven altijd verrassend. Nooit was de uitvoering van een nummer dezelfde.

Een paar jaar geleden had ik het desondanks enigzins gehad met de band. Ik vond de Band in a Box-tour wat te makkelijk worden. De nummers van het mooiste geproduceerde album uit hun discografie, A song about a girls, werden met een overdosis Radio Candip wel erg vlak. Die trend zette zich door met het laatste studioalbum, Big City (2007). Nog nooit klonk de band zo weinig vindingrijk, maar oudgeworden en belegen.

Toen iemand echter op het laatste moment niet naar een concert kon uit de daaropvolgende tour ben ik toch weer wezen kijken. Tot mijn vreugde, en tekenend genoeg, speelde Zita Swoon slechts drie nummers van de versverschenen plaat en bestond de rest van de set uit nummers van Everyday I wear greasy black feather on my head (nog uit de Moondog jr.-fase, waarvan ik live zelden iets heb gehoord) en I paint pictures on a wedding dress. Mijn geloof was terug. Maar de conclusie mag zijn met ‘Dancing with the sound hobbyist’ dat Zita Swoon definitief op leeftijd is.

Medea
februari 9, 2009

medea

Het is weliswaar wat flauw om te zeggen, maar je had het kunnen zien aankomen. Eind vorige week ging Malou Gorter, de hoofdrolspeelster in gele regenjas van de Medea-bewerking van het Noord Nederlands Toneel (NNT), onderuit op het toneel. Ze maakte haar smak vlak voor aanvang van de opvoering in Rotterdam. Boven haar hoofd hingen, als deel van de betekeniszwangere mise-en-scene, grote ijsblokken te druppen aan de hete spots.  Gorter gleed uit over het smeltwater op de planken, terwijl ze als opmaat naar het daadwerkelijke stuk als Medea verstoppertje speelde met Jason en hun twee kinderen.

Ook met de eerste try out eind januari in de Stadsschouwburg, van dit stuk van debuterend artistiek leidster Ola Mafalaani, ging al één van de kindjes onderuit. Een aai over de bol, en dat was het. Maar een volwassene tuimelt doorgaans wat harder tegen het toneel. Resultaat: de voorstellingen in Leeuwarden en Utrecht zijn afgelast. Pas eind deze maand wordt de tournee hervat.

In Rotterdam probeerde Gorter er nog het beste van te maken. Mafalaani, die ik vanmorgen sprak in de Machinefabriek, zei dat de actrice delen van haar tekst kwijt was en lange stiltes liet vallen. Maar dat paste wonderlijk genoeg juist wel bij het Medea-personage; een als verward opgevoerde vrouw die in de interpretatie van Mafaalani juist de hand aan haar kinderen slaat vanuit moederliefde. Níet uit wraakzucht, zoals in de oorspronkelijke tekst van Euripides.

Mafalaani’s Medea is opnieuw een proeve van haar zo vaak geëngageerde theaterwerk. In de toneeltekst zitten verslagen verwerkt van Nederlandse vrouwen die in werkelijkheid hun kind vermoordden. Om die link naar de realiteit te benadrukken droeg oud-nieuwslezer Noraly Beyer nieuwsberichten hierover voor en belichaamde commissaris van de koningin Max van den Berg het onbuigzame bestuur.  Zelf zegt ze evenwel een hekel te hebben aan typeringen als ‘maatschappelijk betrokken’. Dat is te gezwollen. Een bepaalde betrokkenheid op je leefomgeving, vindt ze vanzelfsprekend. ‘Het meest normale wordt engagement genoemd.’ 

medea2

Komisch vond ik haar anekdote tijdens het interview dat ze met Adelheid Roosen een keer een medium heeft opgezocht. Roosen wilde zich zo laten inspireren voor haar rol als engel in Mafaalani’s bewerking bij Toneelgroep Amsterdam van Romeo en Julia. Ze lieten William Shakespeare oproepen. Mafalaani wilde vooral horen of Shakespeare haar de rechten gunde, want ze had veel in diens tekst geschrapt en de rol van engel eigenhandig toegevoegd.

Wijlen de toneelmeester had zelfs nog een onthulling. Mafaalani vroeg zich af waarom Romeo notabene aan een of andere pater vertelt dat hij verliefd is op Julia, maar dat niet tegen zijn beste vriend zegt. Het medium gaf als antwoord door dat vanwege kerkelijke censuur Shakespeares oorspronkelijke tekst was aangepast. Het personage van de pater zou te negatief zijn neergezet. Mafalaani kon niet goed inschatten in hoeverre het medium een Shakespeare-kenner was, en besloot het bericht van gene zijde maar voor waar aan te nemen.

Waarom de NNT-bewerking van Medea mij zo interesseerde, was ook simpelweg omdat ik een paar jaar geleden deel uitmaakte van een groep die op amateurniveau hetzelfde probeerde. Ik herschreef zo goed en zo kwaad als dat ging de tekst van Euripides, en bedacht tegelijk maar een ander einde voor het stuk. Een einde waarvan je veel kan zeggen, maar dat in elk geval de oorspronkelijke tragedie volledig onderuit schoffelt. Misschien moet ook de geest van Euripides eens opgeroepen. Wat zou hij hier van vinden?

 

SLOTAKTE 
 

Jason rent het toneel op.

JASON

Medea! Waar zit je?! Kom onmiddellijk tevoorschijn! Geniet van dit moment! Hier heb je toch zo lang op gewacht? Geen vrouw is ooit zover gegaan in haar moordzucht! Wees er trots op. Zo’n wraak zal niet snel geëvenaard worden. Neem mijn applaus in ontvangst. Het was een prachtige voorstelling. Bravo. Bis bis. Nou, Medea. Waar blijf je? Kom als de sodemieter tevoorschijn. Ik weet dat je niet bang voor me bent.

Medea komt op.

Dat je ooit nog zo laag kon zinken. Én Kreousa, én mijn kinderen. Ik geef het meteen toe. Zwaarder had je me niet kunnen treffen. Ik heb er nooit meer spijt van gehad dat ik niet op eigen kracht dat verrekte Gulden Vlies aan de draak ontvreemd heb. Het had best gekund, ik had je niet nodig. Maar ik kreeg medelijden met je. Je had van die zielig grote hertenogen. Ik zag de waterlanders al biggelen. Hoe had ik kunnen weten dat je me ooit zo in het verderf zou storten?  Waar ben ik aanbeland? Wat is er met me gebeurd?

Vertrap nu ook mij maar als een kakkerlak. Je hebt me in je macht. Hoe voelt dat nou? Je hebt me gebroken als een lucifer. Je hebt me de enige mogelijkheid ontnomen die ik zag om mijn suffe burgermansbestaan te ontsnappen. Ik geef het toe. Ik had genoeg van dit leven. Ik had er genoeg van een brave huisvader te zijn. Ik had er genoeg van voor brood op de plank te moeten zorgen. Ik had er genoeg van voor de kinderen te zorgen. Ik wilde een ander leven. Ik wilde een glorieuzer leven. Ik wilde een leven met betekenis. Ik wilde…

Kind 2 komt op.

KIND 2

Papa, we kunnen niet slapen als je zo schreeuwt.

JASON

Kinderen? Ik dacht dat jullie…

Medea? Wat is dit? Wat heb je…?

O, liefje. Ik zal rustiger praten. Sorry, dat ik jullie wakker heb gemaakt. Ga maar weer gauw naar bed.

Kind 2 weer af.

Medea? Ik snap er niks meer van.

MEDEA

Ik kon het niet.

Ik kon het gewoon niet.

JASON

Je bent dus toch in ieder geval een beetje menselijk.

MEDEA

Ik was er bijna toegekomen. Maar toen dacht ik: misschien kunnen we het nog één keer samen proberen. Misschien kunnen ons met zijn vieren nog één keer ergens anders vestigen. Bij koning Aigeus kunnen we terecht. Dat heeft hij mij beloofd. Misschien kunnen we daar opnieuw beginnen en alles dat is gebeurd vergeten.

JASON

Denk je werkelijk dat hij je nog zal ontvangen na wat je gedaan hebt? Hij is altijd een vriend van Kreon geweest. Hij heeft Kreousa nog als baby in zijn armen gehad.

MEDEA

Oké. Dan gaan we ergens anders heen. We vinden wel iets. De wereld is groot. Ons gezin kan altijd wel ergens terecht.

JASON

Ons gezin? Ik wil niks meer te maken hebben met ons gezin. Ik was bijna opnieuw getrouwd. Ik had bijna aanspraak gemaakt op de troon. Ik had bijna een koninklijk leven geleid. En dat wens ik al zolang ik mij iets kan herinneren. Met Kreousa had ik zo andere kinderen gehad.

MEDEA

Betekent je gezin dan niks voor je? Ik geloof daar niks van!

JASON

Ik heb mijn hele leven niks anders gedaan dan geven. Ik heb Pelias zijn Gulden Vlies gegeven, ik heb jou een bestaan gegeven ver weg van die dwingeland van een vader van je, ik heb de kinderen een goede jeugd gegeven. Ik wilde nu iets voor mijzelf!

MEDEA

Ik heb jou toch ook genoeg gegeven? De kinderen hebben jou toch ook genoeg gegeven?

Jason loopt het huis in. Er klinken twee schoten. Hij loopt met revolver naar buiten.

Stilte.

Ik weet niet wat ik zeggen moet.

JASON

Dat is dan ook voor het eerst.

Lacht even schamper.

Je hoeft ook niets te zeggen. Het is voorbij. De politie is hier binnen een paar minuten. Ik had ze al gewaarschuwd.

MEDEA

Hoe heeft het ooit zo ver kunnen komen?

Jason steekt een sigaret op. Inhaleert. Geeft hem aan Medea.

JASON

Het enige wat ik weet is wat er komen gaat.

Sirene. Blijven roken. Misschien muziek. Na een tijdje komt politie op en neemt ze beiden mee.

Gaza Sderot
februari 5, 2009

 

De 31-jarige Israëlische zanger Avi Vaknin is een van de mensen die van september tot november zijn gevolgd met het fascinerende en erg mooie internetdocumentaireproject Gaza-Sderot van de Frans-Duitse cultuurzender Arte. Zowel een Israëlische als Palestijnse cameraploeg volgden het dagelijkse leven aan beide kanten van de blokkade. Het project liep tot 22 december, drie dagen na het aflopen van het staakt-het-vuren. Komende dinsdag zendt de VPRO een compilatie uit van de tachtig filmpjes die werden gemaakt.

Het is tegelijk absurd en intrigerend dat slechts drie kilometer van elkaar verwijderd twee volken in grote animositeit met elkaar leven. Sinds de uit de Egyptische Moslim Broederschap voortgegroeide verzetsgroep Hamas de leiding heeft in de Gazastrook heeft het Israëlisch leger dit deel van Palestina met anderhalf miljoen inwoners afgesloten. De petites histoires afkomstig van deze kant van de grenslijn vertellen dan ook voornamelijk over een tekort aan auto-onderdelen, landbouwchemicaliën en vooral benzine. Duizenden vissers zitten overdag werkloos te kaarten in het koffiehuis om het thuis niet met moeder de vrouw aan de stok te krijgen. In Sderot lijkt het leven een stuk aangenamer, al zijn de inwoners bang een Qassam-raket op de kop krijgen.

Ik sprak net met Alfred Edelstein, sinds begin dit jaar directeur van de Joodse Omroep, en Henk Valk, buitenlandredacteur van EO’s Netwerk. Beiden reizen morgenvroeg af naar Jeruzalem. Samen met de Nederlandse Moslimomroep (NMO) maken zij komende dinsdagavond vanuit het oude deel van Jeruzalem een gezamenlijke live-uitzending. De boegbeelden van de drie grote monotheïstische godsdiensten die dan op Nederland 2 samenkomen zijn Hadassah de Boer, Abdellah Dami en Andries Knevel.

Het is tijd voor wederzijds begrip, is de kern van Live uit Jeruzalem, dat ter gelegenheid van de parlementsverkiezingen is opgezet door producent Willy Linder. De urgentie wordt volgens Edelstein alleen maar onderstreept met de schoten gisteren op het Sinaï Centrum in Amsterdam. Enige spanning aan tafel is denkbaar. Zo wordt een joodse koloniste, die van mening is dat God dit land aan de Israeliërs gegeven heeft, naast Palestijnen uit Nabluz gezet. En de twee overlevende dochters van de zelfmoordaanslag een paar jaar geleden op een pizzeria in Jeruzalem, waarbij een Nederlands gezin werd getroffen, gaan in gesprek met Palestijnen uit de Westelijke Jordaanoever.

Volgens Valk is Israël een precair onderwerp binnen de EO-achterban. Op geen enkel onderwerp komen zoveel verhitte reacties. Dat merkte hij recent nog met een Netwerk-reportage, die de nieuwsrubriek had aangekocht van een Palestijnse verslaggever die wél de Gazastrook in kwam. Ondanks dat expliciet werd gezegd dat het item vanuit diens perspectief werd gemaakt, was het verwijt ‘pro-Palestijns’ niet van de lucht. Bij een later item over de Israëlische beschuldiging dat Hamas burgers als levend schild gebruikt namen sommige kijkers het woord ‘fascistisch’ in de mond. ‘Als ik van beide kanten reacties krijg, dan ben ik tevreden’, zei Valk.